نوبت اسکن DMSA کلیه می‌خواهید؟ مرکز پزشکی هسته‌ای مناسب را پیدا کنید و نوبت اسکن کلیه را آنلاین رزرو کنید. |
اسکن DMSA چیست؟
DMSA مخفف Dimercaptosuccinic Acid است؛ ترکیبی که وقتی با ماده‌ی رادیواکتیو تکنسیوم-۹۹m نشان‌دار شود، پس از تزریق در ورید به‌آرامی در قشر کلیه (کورتکس) و بهطور دقیق‌تر در سلول‌های لوله‌های پیچیده‌ی نزدیک (توبول‌های پروگزیمال) جمع میشود. حداکثر تجمع آن طی حدود ۳ ساعت اتفاق می‌افتد و بخش زیادی از آن تا زمان تصویربرداری در کلیه باقی می‌ماند.
به همین دلیل اسکن DMSA یک اسکن استاتیک است: برخلاف اسکن‌های دینامیک کلیه (مثل DTPA یا MAG3) که جریان ادرار و تخلیه‌ی کلیه را در طول زمان دنبال می‌کنند، DMSA تصویری دقیق و ثابت از بافت سالم و فعال کلیه می‌دهد. هر جایی که بافت کلیه آسیب دیده باشد (عفونت حاد، اسکار، کیست، تومور یا انفارکتوس)، رادیودارو کمتر جذب میشود و در تصویر به‌صورت ناحیه‌ی کم‌رنگ یا «نقص کورتیکال» دیده میشود.
در کنار تصویر، نرم‌افزار دستگاه با شمارش پرتوی هر کلیه، عملکرد افتراقی کلیه (Differential Renal Function یا DRF) را محاسبه میکند؛ یعنی سهم هر کلیه از کل عملکرد بافتی هر دو کلیه، به درصد.
چه کسانی به اسکن کلیه DMSA نیاز دارند؟
اسکن DMSA هم در کودکان و هم در بزرگسالان انجام میشود، اما بیشترین کاربرد آن در کودکان مبتلا به عفونت ادراری است. مهم‌ترین موارد درخواست این اسکن عبارت‌اند از:
• بررسی اسکار کلیه پس از عفونت ادراری تب‌دار (پیلونفریت)، به‌ویژه در کودکان با عفونت‌های مکرر یا غیرمعمول
• ریفلاکس ادراری (VUR): بررسی آسیب کلیه در کودکان مبتلا به برگشت ادرار از مثانه به کلیه و کمک به تصمیم‌گیری درباره‌ی درمان یا جراحی
• تشخیص پیلونفریت حاد در موارد مبهم، وقتی نتیجه‌ی آن روی درمان اثر می‌گذارد
• تعیین عملکرد افتراقی کلیه‌ها، مثلاً پیش از جراحی کلیه یا در هیدرونفروز و تنگی محل اتصال لگنچه به حالب (UPJO)
• ناهنجاری‌های مادرزادی: کلیه‌ی نابجا (اکتوپیک)، کلیه‌ی نعل‌اسبی، کلیه‌ی دوقلو (Duplex) یا اینکه کلیه اصلاً عملکرد دارد یا نه (مثلاً کلیه‌ی مولتی‌کیستیک دیسپلاستیک)
• آسیب بافت کلیه پس از ضربه یا انفارکتوس کلیه
• فشار خون بالای بدون علت روشن در برخی بیماران، برای بررسی اسکار یا عدم تقارن کلیه‌ها
• پیگیری پس از درمان یا جراحی برای مقایسه با اسکن قبلی
زمان مناسب اسکن DMSA بعد از عفونت ادراری
زمان انجام اسکن به هدف آن بستگی دارد و این نکته برای خانواده‌ها بسیار مهم است:
هدف اسکن | زمان انجام | توضیح |
تشخیص پیلونفریت حاد | در طول عفونت یا حداکثر حدود ۲ هفته پس از شروع آن | فقط وقتی انجام میشود که نتیجه روی درمان اثر بگذارد |
بررسی اسکار (آسیب دائمی) | حداقل ۶ ماه پس از عفونت؛ NICE فاصله‌ی ۴ تا ۶ ماه را ذکر کرده است | نقص‌های ناشی از التهاب حاد ممکن است ماه‌ها طول بکشد تا برطرف شوند؛ اسکن زودهنگام ممکن است التهاب گذرا را با اسکار اشتباه بگیرد |
پیگیری عملکرد | طبق نظر پزشک | مثلاً برای مقایسه با اسکن قبلی یا پیش و پس از جراحی |
بر اساس راهنمای NICE انگلستان درباره‌ی عفونت ادراری کودکان، در کودکان زیر ۳ سال با عفونت ادراری غیرمعمول (آتیپیک) یا مکرر، و در کودکان بالای ۳ سال با عفونت مکرر، انجام اسکن DMSA حدود ۴ تا ۶ ماه پس از عفونت حاد را می‌توان در نظر گرفت. تصمیم نهایی با پزشک کودک یا متخصص نفرولوژی و اورولوژی است.
آمادگی‌های قبل از اسکن DMSA کلیه؛ باید ها و نباید ه
اسکن DMSA آمادگی پیچیده‌ای ندارد، اما چند نکته‌ی ساده کیفیت تصویر را بهتر و روز اسکن را راحت‌تر میکند. برگه‌ی آمادگی مرکز درمانی همیشه مرجع نهایی است.
آمادگی عمومی (بزرگسالان و کودکان)
• ناشتایی لازم نیست. در روز اسکن غذا و داروهای معمول خود را طبق روال مصرف کنید، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.
• آب کافی بنوشید. پیش از مراجعه و در مدت انتظار، آب یا مایعات کافی بنوشید (برای بزرگسالان مثلاً حدود ۳ لیوان؛ راهنماهای اروپایی حدود ۱۰ میلی‌لیتر به‌ازای هر کیلوگرم وزن را ذکر می‌کنند). آب کافی کمک میکند ادرار حاوی رادیودارو در لگنچه‌ی کلیه نماند و تصویر بافت کلیه واضح‌تر شود.
• لباس راحت بپوشید که به‌راحتی درآوردن یا جابه‌جا کردن آن ممکن باشد و اشیای فلزی مثل کمربند و زیورآلات را همراه نداشته باشید یا قبل از تصویربرداری خارج کنید.
• مدارک پزشکی مربوط به کلیه و مجاری ادراری را همراه داشته باشید: سونوگرافی‌ها، گزارش VCUG (سیستوگرافی)، اسکن‌های قبلی، آزمایش‌های ادرار و کراتینین و خلاصه‌ی بستری‌ها. مقایسه با اسکن قبلی برای پزشک بسیار مهم است.
• بارداری و شیردهی: اگر باردار هستید یا احتمال بارداری دارید، پیش از گرفتن نوبت به پزشک بگویید؛ اسکن در بارداری فقط در صورت ضرورت و با نظر پزشک انجام میشود. اگر شیر می‌دهید هم اطلاع دهید (توضیح در بخش ایمنی).
آمادگی کودک برای اسکن DMSA
بخش مهم اسکن کودکان، بی‌حرکت ماندن در زمان تصویربرداری است. اگر کودک تکان بخورد، تصاویر تار می‌شوند و ممکن است تکرار لازم شود. تصویربرداری معمولی حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه طول می‌کشد، اما روش‌های دقیق‌تر مثل SPECT یا پین‌هول (Pinhole) ممکن است ۲۰ تا ۳۰ دقیقه بی‌حرکتی لازم داشته باشند.
• از روز قبل با زبان ساده و آرام برای کودک توضیح دهید که یک «عکس مخصوص» از کلیه‌هایش گرفته میشود، دستگاه درد ندارد و فقط باید مثل مجسمه آرام دراز بکشد.
• اسباب‌بازی، کتاب یا عروسک محبوب کودک و خوراکی‌های مورد علاقه‌اش را همراه بیاورید. تبلت یا گوشی با کارتون هم کمک زیادی میکند.
• برای نوزادان و کودکان خردسال، شیر دادن یا غذا دادن کمی پیش از تصویربرداری، اغلب باعث میشود کودک آرام یا حتی خواب باشد و نیاز به آرام‌بخش کم شود.
• اگر پزشک برای کودک شربت یا داروی خواب‌آور تجویز کرده است، دارو را همراه بیاورید و درباره‌ی زمان مصرف آن با مرکز هماهنگ کنید. آرام‌بخش را خودسرانه و بدون تجویز پزشک به کودک ندهید.
• پوشک اضافه، لباس یدکی و دستمال مرطوب همراه داشته باشید.
• اگر کودک سوند ادراری دارد یا اخیراً جراحی شده، از قبل به مرکز اطلاع دهید.
مراحل انجام اسکن DMSA گام‌به‌گام
روند کار در مراکز مختلف کمی متفاوت است، اما مسیر کلی معمولاً این‌گونه است:
1. پذیرش و ویزیت: پس از پذیرش و بررسی مدارک، پزشک پزشکی هسته‌ای یا دستیار او سابقه را می‌پرسد و فرم اسکن تکمیل میشود.
2. رگگیری و تزریق: در اتاق تزریق، تکنولوژیست یا پرستار رگگیری میکند و مقدار کمی رادیودارو در ورید تزریق میشود. دوز در کودکان بر اساس وزن تنظیم میشود. جز سوزش جزئی محل سوزن، تزریق دردی ندارد.
3. انتظار برای جذب رادیودارو: حدود ۲ تا ۳ ساعت (گاهی بیشتر) در سالن انتظار مخصوص بیماران تزریق‌شده منتظر می‌مانید تا رادیودارو در قشر کلیه جمع شود. در این مدت آب بنوشید و در راهروها و اتاق‌ها تردد بی‌مورد نداشته باشید.
4. تخلیه‌ی مثانه: کمی پیش از تصویربرداری مثانه را خالی کنید. مثانه‌ی پر ممکن است تصویر کلیه‌ی پایین‌قرارگرفته یا لگنی را بپوشاند.
5. تصویربرداری: روی تخت دستگاه به پشت دراز می‌کشید و دوربین گاما از پشت و گاهی از جلو و زوایای مایل از کلیه‌ها تصویر می‌گیرد. تصویربرداری معمولی حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه و در SPECT یا پین‌هول بیشتر طول می‌کشد. در کل این مدت باید بی‌حرکت باشید.
6. بررسی کیفیت و ترخیص: پزشک تصاویر را روی مانیتور بررسی میکند و اگر تصویر اضافه لازم نباشد، مرکز را ترک می‌کنید.
اگر کلیه دچار انسداد یا گشادی شدید (هیدرونفروز) یا عملکرد ضعیف باشد، ممکن است پزشک تصاویر تأخیری چند ساعت بعد یا حتی روز بعد درخواست کند تا رادیودارو از لگنچه تخلیه شود و بافت کلیه بهتر دیده شود.
اسکن DMSA چقدر طول می‌کشد؟
مرحله | زمان تقریبی | توضیح |
پذیرش، ویزیت و رگگیری | ۳۰ تا ۶۰ دقیقه | بسته به شلوغی مرکز |
انتظار پس از تزریق | ۲ تا ۳ ساعت | در کلیه‌های گشاد یا کم‌کار ممکن است بیشتر شود |
تصویربرداری | ۱۰ تا ۱۵ دقیقه (SPECT یا پین‌هول تا ۳۰ دقیقه) | بی‌حرکت ماندن ضروری است |
مجموع حضور در مرکز | حدود ۳ تا ۴ ساعت | تصاویر تأخیری در صورت نیاز جداگانه |
آماده شدن گزارش | معمولاً ۱ تا چند روز کاری | بسته به مرکز |
SPECT و پین‌هول در اسکن DMSA
تصاویر معمولی اسکن DMSA دوبعدی (پلانار) هستند. برخی مراکز برای دقت بیشتر از SPECT (تصویربرداری سه‌بعدی) یا کولیماتور پین‌هول (برای بزرگ‌نمایی کلیه‌های کوچک نوزادان و کودکان) استفاده می‌کنند. این روش‌ها نقص‌های کوچک قشر کلیه را بهتر نشان می‌دهند، اما زمان بیشتر و بی‌حرکتی طولانی‌تری لازم دارند. هنوز توافق کاملی درباره‌ی استفاده‌ی روتین از SPECT در همه‌ی بیماران وجود ندارد و انتخاب روش با مرکز است.
ایمنی اسکن DMSA و میزان پرتو
اسکن DMSA یک آزمایش ایمن و رایج، حتی در نوزادان، است. مقدار رادیودارو کم است و در کودکان بر اساس وزن تنظیم میشود. دوز مؤثر پرتو در این اسکن بهطور معمول حدود ۱ میلیسیورت است، یعنی تقریباً معادل پرتوی طبیعی زمینه‌ای که هر فرد در چند ماه از محیط دریافت میکند. عوارض جانبی رادیودارو بسیار نادر است و واکنش آلرژیک به آن به‌ندرت گزارش شده است. بیشترین ناراحتی معمولاً همان رگگیری و انتظار چندساعته است.
مورد | دوز مؤثر تقریبی | یادداشت |
رادیوگرافی قفسه‌ی سینه | حدود ۰٫۱ میلیسیورت | برای مقایسه |
اسکن DMSA کلیه | حدود ۱ میلیسیورت | با تنظیم دوز بر اساس وزن، در کودکان هم تقریباً همین مقدار |
پرتوی زمینه‌ی طبیعی در یک سال | حدود ۲ تا ۳ میلیسیورت | بسته به محل زندگی |
سی‌تی اسکن شکم و لگن | معمولاً چند برابر بیشتر | بسته به دستگاه و پروتکل |
مراقبت‌های بعد از تزریق رادیودارو
• آب و مایعات کافی بنوشید و مرتب ادرار کنید تا رادیودارو زودتر از بدن دفع شود.
• بهداشت: پس از دستشویی دست‌ها را به‌خوبی بشویید. اگر پوشک کودک را عوض می‌کنید، در روز اسکن پوشک را در کیسه‌ی جدا بیندازید و دست‌ها را بشویید.
• تماس با نوزادان و زنان باردار: تکنسیوم-۹۹m نیمه‌عمر کوتاهی (حدود ۶ ساعت) دارد و پرتوی بدن به‌سرعت کم میشود. با این حال برخی مراکز توصیه می‌کنند تا ۲۴ ساعت از تماس نزدیک و طولانی با کودکان زیر ۲ سال و زنان باردار پرهیز کنید. اگر بیمار خودِ کودک است، مراقبت‌های معمول والدین مشکلی ایجاد نمی‌کند؛ فقط بهتر است فرد باردار مراقبت طولانی و نزدیک را بر عهده نگیرد.
• شیردهی: توصیه‌ها در منابع مختلف یکسان نیست. کمیسیون بین‌المللی حفاظت پرتوی (ICRP 106) قطع شیردهی را لازم نمی‌داند؛ بسیاری از مراکز احتیاطاً حدود ۴ ساعت توقف را توصیه می‌کنند و برخی مراکز مدت طولانی‌تری (تا ۱۸ یا ۲۴ ساعت) اعلام می‌کنند. بهتر است کمی پیش از تزریق به نوزاد شیر بدهید یا شیر دوشیده‌شده ذخیره کنید و دستور مرکز را رعایت کنید.
• فعالیت روزمره: پس از اسکن میتوانید غذا، داروها و فعالیت‌های معمول خود را از سر بگیرید.
تفسیر جواب اسکن DMSA
گزارش اسکن را متخصص پزشکی هسته‌ای تهیه میکند و پزشک معالج (معمولاً متخصص اطفال، نفرولوژی یا اورولوژی) آن را در کنار علائم، سونوگرافی، آزمایش‌ها و سابقه‌ی عفونت‌ها تفسیر .
اسکن DMSA طبیعی
در اسکن طبیعی، هر دو کلیه اندازه و شکل طبیعی دارند، در جای معمول خود قرار گرفته‌اند، جذب رادیودارو در قشر هر دو کلیه یکنواخت است و نقص کورتیکالی دیده نمی‌شود. سهم هر کلیه از عملکرد کل هم در محدوده‌ی طبیعی، یعنی حدود ۴۵ تا ۵۵ درصد، است.
پیلونفریت حاد یا اسکار؟
ویژگی | پیلونفریت حاد (التهاب) | اسکار (آسیب دائمی) |
ظاهر در تصویر | ناحیه‌ی کم‌جذب با حاشیه‌ی نامشخص؛ معمولاً بدون تغییر شکل لبه‌ی کلیه؛ گاهی کلیه یا بخشی از آن متورم‌تر | نقص با حاشیه‌ی مشخص، کاهش حجم، فرورفتگی یا صاف شدن لبه‌ی کلیه، باریک شدن قشر یا نقص گوه‌ای‌شکل |
زمان | در طول عفونت یا هفته‌های بعد از آن | نقصی که حدود ۶ ماه پس از عفونت هنوز باقی مانده است |
آینده | ممکن است پس از درمان کامل برطرف شود | برطرف نمی‌شود؛ پیگیری فشار خون و عملکرد کلیه اهمیت دارد |
در یک اسکن منفرد، تمایز این دو همیشه ممکن نیست. به همین دلیل برای قضاوت درباره‌ی اسکار دائمی، اسکن معمولاً چند ماه پس از عفونت انجام یا تکرار میشود.
عملکرد افتراقی کلیه (DRF) چیست؟
عملکرد افتراقی یا Split Function نشان می‌دهد هر کلیه چند درصد از بافت فعال کلیوی را دارد. جمع دو عدد همیشه ۱۰۰ درصد است. این عدد میزان کل عملکرد کلیه‌ها (مثلاً GFR) را نشان نمی‌دهد؛ فقط سهم نسبی هر کلیه را بیان میکند. برای سنجش عملکرد کلی، آزمایش کراتینین خون و eGFR یا اسکن‌های دیگر لازم است.
عملکرد افتراقی (DRF) | برداشت کلی |
۴۵ تا ۵۵ درصد برای هر کلیه | معمولاً طبیعی |
۴۰ تا ۴۵ درصد برای یک کلیه | کاهش خفیف سهم یک کلیه؛ اهمیت آن با تصویر و سابقه سنجیده میشود |
کمتر از ۴۰ درصد برای یک کلیه | کاهش قابل‌توجه سهم یک کلیه؛ ممکن است ناشی از اسکار، کوچکی یا آسیب کلیه باشد |
نزدیک به صفر | کلیه‌ی بدون عملکرد (مثلاً کلیه‌ی مولتی‌کیستیک دیسپلاستیک) یا عدم تشکیل کلیه |
توجه داشته باشید که DRF طبیعی همیشه به معنای سالم بودن هر دو کلیه نیست؛ اگر هر دو کلیه به یک اندازه آسیب دیده باشند، سهم آن‌ها همچنان نزدیک ۵۰ درصد خواهد بود. همچنین کلیه‌ی دوقلو (Duplex)، چرخش کلیه یا هیدرونفروز شدید می‌تواند عدد را تحت تأثیر قرار دهد.
اصطلاحات رایج در گزارش اسکن DMSA
اصطلاح | مفهوم |
Normal cortical uptake | جذب طبیعی و یکنواخت رادیودارو در قشر کلیه |
Cortical defect / Photopenic area | ناحیه‌ی کم‌جذب یا بدون جذب در قشر کلیه |
Renal scar / Scarring | اسکار یا جوشگاه؛ آسیب دائمی بافت کلیه |
Acute pyelonephritis | عفونت و التهاب حاد بافت کلیه |
Differential (Split) renal function | سهم درصدی هر کلیه از عملکرد بافتی کل |
Small / Atrophic kidney | کلیه‌ی کوچک یا چروکیده |
Duplex kidney | کلیه‌ی دوقلو با دو سیستم جمع‌کننده |
Ectopic / Horseshoe kidney | کلیه‌ی نابجا / کلیه‌ی نعل‌اسبی |
Non-functioning kidney | کلیه‌ای که رادیودارو را جذب نمی‌کند و عملکرد ندارد |
چند عامل می‌تواند گزارش را کمی پیچیده کند: لگنچه‌ی گشاد ممکن است مثل ناحیه‌ی کم‌جذب دیده شود، در نوزادان معده گاهی بالای کلیه‌ی چپ مثل نقص به نظر می‌رسد و بیماری‌های لوله‌های کلیوی جذب را بهطور کلی کم می‌کنند. به همین دلیل از تفسیر خودسرانه‌ی یک جمله یا یک عدد پرهیز کنید.
جواب اسکن کلیه را دارید و می‌خواهید بفهمید یعنی چه؟ گزارش اسکن DMSA یا DTPA را برای توضیح ساده‌ی اصطلاحات و عددها با هوش مصنوعی بفرستید تا سؤال‌های درست را از پزشک بپرسید. این توضیح آموزشی است و جایگزین نظر پزشک نیست. |
فرق اسکن DMSA با DTPA، MAG3، سونوگرافی و سایر روش‌ها
برای بررسی کلیه‌ها چند روش وجود دارد که هر کدام به پرسش متفاوتی پاسخ می‌دهند. اسکن DMSA «تصویر بافت» است، در حالی که اسکن‌های DTPA و MAG3 «فیلم جریان ادرار» هستند.
روش | چه چیزی را نشان می‌دهد | پرتو یا ماده‌ی تزریقی | کاربرد اصلی |
اسکن DMSA (استاتیک) | بافت فعال قشر کلیه، اسکار، شکل و محل کلیه، سهم هر کلیه | رادیودارو؛ حدود ۱ میلیسیورت | اسکار پس از عفونت، پیلونفریت، ناهنجاری‌ها، DRF |
اسکن DTPA (دینامیک) | جریان خون، فیلتراسیون گلومرولی و تخلیه‌ی ادرار در طول زمان | رادیودارو | بررسی انسداد (رنوگرافی با فوروزماید)، تخمین GFR، سهم هر کلیه |
اسکن MAG3 (دینامیک) | ترشح لوله‌ای و تخلیه‌ی ادرار | رادیودارو | بررسی انسداد، به‌ویژه در نوزادان و کلیه‌های کم‌کار |
سونوگرافی کلیه | اندازه، ساختار، گشادی لگنچه، سنگ و کیست | بدون پرتو | اولین و رایج‌ترین روش؛ اما برای اسکار کوچک حساسیت کمتری از DMSA دارد |
VCUG (سیستوگرافی) | برگشت ادرار از مثانه به حالب و کلیه (ریفلاکس) | اشعه‌ی ایکس و ماده‌ی حاجب از راه سوند | تشخیص و درجه‌بندی ریفلاکس |
سی‌تی یا MRI | ساختار دقیق کلیه و اطراف آن | سی‌تی: اشعه‌ی ایکس و ماده‌ی حاجب؛ MRI: بدون پرتو | در کودکان کمتر برای اسکار استفاده میشود؛ MRI اغلب آرام‌بخش لازم دارد |
گاهی پزشک برای یک بیمار چند روش را با هم درخواست میکند؛ مثلاً سونوگرافی برای ساختار، VCUG برای ریفلاکس و DMSA برای آسیب بافت. اسکن‌های DTPA و MAG3 به دلیل دفع سریع، برای دیدن نقص‌های کوچک قشر کلیه مناسب نیستند و برای این هدف DMSA ترجیح داده میشود.
هزینه‌ی اسکن DMSA
هزینه‌ی اسکن کلیه DMSA به این عوامل بستگی دارد:
• دولتی یا خصوصی بودن مرکز و پوشش بیمه‌ی پایه و تکمیلی
• روش تصویربرداری: پلانار ساده یا همراه با SPECT یا پین‌هول
• نیاز به تصاویر تأخیری یا تکرار تصویربرداری
• نیاز به آرام‌بخش در کودکان
• شهر محل انجام و نوع دستگاه
برای اطلاع از هزینه‌ی دقیق و نزدیک‌ترین نوبت، قبل از مراجعه با مرکز تماس بگیرید یا از طریق سامانه‌ی نوبت‌دهی استعلام کنید.
دیدگاه‌ها و پرسش‌ها