دقت پت اسکن در تشخیص سرطان چقدر است؟ مقایسه حساسیت پت اسکن در انواع سرطان از پروستات و پستان تا مغز و ریه

پت اسکن چیست و چه فایده ای دارد؟

پت اسکن نوعی تصویربرداری پزشکی هسته‌ای است که در آن مقدار مشخصی ماده رادیواکتیو یا ردیاب وارد بدن می‌شود. این ردیاب پس از تزریق در قسمت‌های مختلف بدن توزیع می‌شود. این ماده هیچ آسیبی به بافت های بدن نمیرساند. نکته مهم اینجاست که بافت‌های مختلف بدن، ردیاب را به یک اندازه جذب نمی‌کنند. بنابراین دستگاه PET می‌تواند مناطقی را که فعالیت بیشتری دارند از مناطق کم‌فعال‌تر تفکیک کند. این تفکیک فعالیت نشان میدهد کدام بافت ها سالم و کدام بافت ها سرطانی یا آسیب دیده هستند.

به زبان ساده، اگر تصویربرداری‌های معمول بیشتر به این سؤال پاسخ دهند که این قسمت از بدن چه شکلی دارد و چه تغییراتی کرده است پت اسکن می‌تواند اطلاعاتی درباره این موضوع بدهد که این قسمت از بدن چقدر فعال است؟

همین ویژگی باعث شده PETدر بررسی بسیاری از بیماری‌ها، به‌خصوص در حوزه سرطان، اهمیت زیادی داشته باشد.

دستگاه پت اسکن چگونه تصویر تولید می‌کند؟

برای تهیه تصویر PET، داروی رادیو اکتیو از تزریق تزریق آمپول وارد بدن بیمار می‌شود. مواد رادیواکتیو مورد استفاده معمولاً موادی هستند که پوزیترون منتشر می‌کنند و پس از ورود به بدن، پوزیترون با یک الکترون برخورد می‌کند و در نتیجه، انرژی به شکل دو فوتون گاما آزاد می‌شود. آشکارسازهای دستگاه این فوتون‌ها را ثبت می‌کنند.

 دستگاه با ثبت تعداد زیادی از این رویدادها و تعیین محل تقریبی آنها، اطلاعات لازم برای بازسازی تصویر را جمع‌آوری می‌کند.

به همین دلیل، تصویری که در نهایت روی صفحه می‌بینیم حاصل یک مرحله ساده عکاسی نیست؛ بلکه نتیجه جمع‌آوری اطلاعات، اصلاح داده‌ها و بازسازی کامپیوتری تصویر است.

چرا تصاویر حاصل از پت اسکن رنگی هستند؟

یکی از اولین چیزهایی که هنگام دیدن PET Scan توجه بیمار را جلب می‌کند، رنگ‌های مختلف تصاویر است.

این رنگ‌ها معمولاً برای نشان دادن تفاوت میزان فعالیت یا تجمع رادیواکتیو در قسمت‌های مختلف تصویر استفاده می‌شوند. به همین دلیل، یک قسمت ممکن است نسبت به قسمت دیگر روشن‌تر یا با رنگ متفاوت قرمز سفید نارنجی یا زرد نمایش داده شود.

به عنوان مثال در بیشتر موارد تصویر مثانه و مغز پررنگ هستند و این به معنی وجود قطعی آسیب در این اندام ها نیست.

جواب پت اسکن چگونه بررسی و آنالیز میشود؟

جواب پت اسکن فقط مجموعه‌ای از تصاویر رنگی نیست. پزشک متخصص پزشکی هسته‌ای هنگام بررسی آن، عوامل مختلفی را در نظر می‌گیرد.

یکی از مهم‌ترین موارد، مقایسه فعالیت یک ناحیه با بافت‌های اطراف آن است. همچنین محل قرارگیری ناحیه موردنظر و میزان تجمع داروی رادیواکتیو اهمیت دارد. در برخی گزارش‌های PET، از شاخص‌های کمی نیز استفاده می‌شود. این موضوع به پزشک اجازه می‌دهد تا فعالیت دارو را فقط به صورت چشمی ارزیابی نکند و از اطلاعات عددی نیز کمک بگیرد.

البته عدد به‌تنهایی نمی‌تواند تشخیص قطعی ایجاد کند و باید در کنار سایر اطلاعات تفسیر شود.

جوابی که پزشک به شما به عنوان نتیجه ی پت اسکن میدهد شامل:

یک فایل یا CD که در آن تمام تصاویر ثبت شده نمایش داده میشود

چند تصویر چاپ شده

و یک یا چند صفحه ریپورت یا گزارش پزشکی است که توسط پزشک هسته ای تهیه شده است.

در تفسیر تصاویر پت اسکن کیفیت تصویر چقدر اهمیت دارد و سایر عوامل موثر کدام اند؟

شاید تصور کنید هر تصویری که دستگاه PET تولید می‌کند، دقیقاً بازتاب فعالیت واقعی بدن است. اما در عمل، کیفیت تصویر تحت تأثیر عوامل مختلف قرار دارد.

موضوعاتی مانند قدرت تفکیک فضایی، نویز، پراکندگی، تضعیف پرتوها، نیمه عمر رادیو دارو و اصلاحات لازم برای بازسازی تصویر مورد توجه قرار میگیرند.

برای مثال، اگر یک ضایعه بسیار کوچک باشد، ممکن است فعالیت آن در تصویر کمتر از مقدار واقعی دیده شود. این مسئله با پدیده‌ای به نام اثر حجم جزئی (Partial Volume  Effect) ارتباط دارد.

بنابراین هنگام تفسیر تصاویر پت اسکن، اندازه و شرایط ناحیه مورد بررسی نیز اهمیت دارد.

همچنین شرایط بالینی بیمار بسیار حائز اهمیت و موثر است:

1. فاصله از آخرین شیمی درمانی

2. وجود جراحت یا بافت آسیب دیده در بدن

3. مصرف قرص قند یا سایر داروهای دیابتیک

4. فعالیت شدید بدنی مانند ورزش

5. محل انجام بیوپسی

از موارد بسیار موثر در تصویر برداری پت اسکن میباشند. به همین دلیل توصیه میشود پیش از انجام پت اسکن حتما آمادگی های قبل از پت اسکن را مطالعه کنید.

اثر حجم جزئی در پت اسکن چیست؟

فرض کنید یک ناحیه کوچک در بدن فعالیت زیادی دارد. اگر اندازه آن ناحیه نسبت به قدرت تفکیک دستگاه خیلی کوچک باشد، دستگاه نمی‌تواند آن را کاملاً جدا از بافت اطراف نشان دهد. در نتیجه ممکن است فعالیت اندازه‌گیری‌شده کمتر از مقدار واقعی به نظر برسد.

این موضوع یکی از دلایلی است که باعث می‌شود تفسیر تصاویر پت اسکن صرفاً با نگاه کردن به شدت رنگ یک نقطه امکان‌پذیر نباشد.

دقت پت اسکن در تشخیص بیماری چقدر است؟

قدرت تفکیک مکانی تصویر در دستگاه‌های بالینی معمولاً حدود ۴ تا ۶ میلی‌متر است؛ یعنی ضایعات خیلی کوچک‌تر از این اندازه ممکن است واضح دیده نشوند. در PETهای دیجیتال و دستگاه‌های جدیدتر، این عدد گاهی به حدود ۲ تا ۴ میلی‌متر هم می‌رسد.

اما «دقت تشخیصی» PET عدد ثابتی ندارد و به نوع بیماری، عضو، ماده رادیودارو (مثلاً FDG)، اندازه ضایعه و دستگاه بستگی دارد. به‌طور کلی:

• ضایعات بزرگ‌تر از حدود ۸–۱۰ میلی‌متر معمولاً قابل‌اعتمادتر ارزیابی می‌شوند.

• ضایعات کوچک‌تر ممکن است به‌علت Partial Volume Effect فعالیت کمتری نشان دهند یا اصلاً مشخص نشوند.

• PET/CT معمولاً از PET به‌تنهایی دقیق‌تر است، چون PET فعالیت متابولیک را نشان می‌دهد و CT محل آناتومیک را مشخص می‌کند.

چقدر میتوان به دقت تصاویر pet scan در انواع سرطان اعتماد کرد؟

قدرت PET برای همه سرطان‌ها یکسان نیست و حتی برای یک سرطان، بسته به رادیوداروی مورد استفاده و اینکه دنبال «تومور اولیه»، «غدد لنفاوی»، «متاستاز» یا «عود» باشیم، کاملا متفاوت است. با این حال پت اسکن پیشرفته ترین دستگاه تشخیصی تصویربرداری انواع سرطان است.

۱. سرطان پروستات

برای تشخیص مراحل سرطان پروستات، PET معمولی با FDG چندان ایده‌آل نیست؛ چیزی که امروزه ارزش بسیار بیشتری دارد PSMA PET/CT یا پت اسکن با داروی رادیواکتیو گالیوم است.

در یک متاآنالیز، برای تشخیص سرطان پروستات، حساسیت و ویژگی کلی PSMA PET هر دو حدود 90٪ گزارش شده و در مرحله‌بندی، حدود 93٪ حساسیت و 96٪ ویژگی گزارش شده است.

۲. سرطان پستان

در سرطان پستان، FDG PET/CT یا پت اسکن با داروی fdg بیشتر برای مرحله‌بندی و پیدا کردن متاستاز مورد استفاده قرار میگیرد، البته این به معنی جایگزین ماموگرافی، سونوگرافی، MRI یا نمونه‌برداری برای تشخیص اولیه نیست.

ممکن است یک سرطان پستان کوچک در PET خیلی واضح نباشد، ولی اگر سؤال این باشد که «آیا بیماری به استخوان، کبد، ریه یا نقاط دیگر منتشر شده؟»، PET/CT می‌تواند بسیار مفید باشد.

۳. سرطان کبد

در Hepatocellular Carcinoma یا HCC، یعنی شایع‌ترین سرطان اولیه کبدFDG PET/CT نسبت به بسیاری از سرطان‌های دیگر حساسیت پایینی دارد.

دلیل آن این است که برخی HCCها، مخصوصاً انواع خوب تمایزیافته، FDG زیادی جذب نمی‌کنند.

البته PETهای جدید با رادیوداروهایی مثل FAPI نتایج بسیار بهتری نشان داده‌اند؛ یک متاآنالیز جدید حساسیت FAPI PET/CT را حدود 91.8٪ در سرطان‌های اولیه کبد گزارش کرده، درحالی‌که FDG در همان تحلیل حدود 47.2٪ بوده است. اما FAPI هنوز در بسیاری از مراکز روش روتین استاندارد محسوب نمی‌شود. اما همچنان گزینه ی بسیار مناسبی برای تشخیص متاستاز در مراحل پیشرفته تر است.

۴. سرطان ریه

FDG PET/CT در سرطان ریه بسیار مهم است، مخصوصاً برای مشخص کردن اینکه بیماری به غدد لنفاوی یا نقاط دیگر بدن گسترش یافته یا نه.

ولی دو مشکل مهم دارد: ضایعات خیلی کوچک ممکن است منفی کاذب شوند و التهاب یا عفونت‌هایی مثل سل یا برخی عفونت‌های گرانولوماتوز می‌توانند FDG جذب کنند و مثبت کاذب ایجاد کنند. به همین دلیل است که در سرطان ریه پزشک سایر علائم و تصویر برداری ها را نیز برای تشخیص دقیق تر استفاده میکند.

۵. سرطان مغز استخوان

مولتیپل میلوما (Multiple Myeloma) باشد، PET/CT بسیار مفید است.

PET/CT همچنین می‌تواند ضایعات استخوانی، درگیری مغز استخوان و بیماری خارج استخوانی را نشان دهد.

اما در لوسمی (Leukemia) موضوع کاملاً متفاوت است و PET روش اصلی تشخیص لوسمی نیست؛ آزمایش خون و به‌خصوص نمونه‌برداری مغز استخوان اهمیت بسیار بیشتری دارند.

۶. تومور مغزی

FDG PET معمولی برای مغز ایده‌آل نیست؛ چون خود مغز به‌طور طبیعی مقدار زیادی گلوکز مصرف می‌کند و در PET-FDG روشن دیده می‌شود. در نتیجه تشخیص تومور در زمینه مغز طبیعی دشوارتر می‌شود.

بنابراین PET تخصصی مغز می‌تواند بسیار دقیق باشد، ولی MRI همچنان تصویربرداری پایه و اصلی تومورهای مغزی است و PET معمولاً نقش مکمل دارد.

۷. سرطان غده تیروئید

FDG PET برای همه بیماران تیروئید به یک اندازه کاربرد ندارد.

در سرطان‌های تمایزیافته تیروئید، روش‌هایی مثل سونوگرافی، ید رادیواکتیو، تیروگلوبولین و بررسی پاتولوژی در بسیاری از مراحل اهمیت بیشتری دارند.

FDG PET/CT خصوصاً زمانی ارزشمند می‌شود که فرد قبلاً سرطان تیروئید داشته، احتمال عود یا متاستاز مطرح است اما اسکن ید رادیواکتیو منفی است.

بنابراین PET برای «پیدا کردن اولیه یک ندول تیروئید» انتخاب اول نیست؛ ولی در برخی موارد سرطان تیروئید عودکرده یا ید-منفی بسیار ارزشمند می‌شود.

پت اسکن دو بعدی و سه بعدی چه تفاوتی دارند؟

داده‌های PET را می‌توان به روش‌های مختلف جمع‌آوری کرد. در روش دوبعدی، محدودیت‌هایی برای پذیرش رویدادها وجود دارد، در حالی که در روش سه‌بعدی امکان ثبت تعداد بیشتری از رویدادها فراهم می‌شود.

مزیت مهم تصویربرداری سه‌بعدی، افزایش حساسیت دستگاه است. یعنی دستگاه می‌تواند اطلاعات بیشتری جمع‌آوری کند.

البته افزایش اطلاعات همیشه به معنی تصویر بی‌نقص نیست. در روش سه‌بعدی، میزان برخی اطلاعات پراکنده نیز افزایش پیدا می‌کند و بنابراین اصلاحات مناسب برای رسیدن به تصویر باکیفیت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند

آیا پت اسکن فقط یک عکس از اندام ها و بافت های بدن است؟

خیر. یکی از ویژگی‌های جالب PET این است که می‌توان از تغییرات فعالیت ردیاب در طول زمان نیز اطلاعات به دست آورد.

یعنی به جای اینکه فقط یک تصویر داشته باشیم، می‌توان مجموعه‌ای از تصاویر را در زمان‌های مختلف بررسی کرد.

این موضوع در برخی مطالعات به پزشکان و پژوهشگران کمک می‌کند تا ببینند دارو پس از تزریق چگونه در بدن جابه‌جا می‌شود و در چه قسمت‌هایی تجمع پیدا می‌کند.

آیا می‌توان جواب پت اسکن را فقط با دیدن تصاویر فهمید؟

تصویر PET باید در کنار اطلاعات دیگر بررسی شود. پزشک هنگام تفسیر، علاوه بر ظاهر تصویر، به محل فعالیت، میزان آن، اندازه ضایعه، بافت‌های اطراف و شرایط بالینی بیمار توجه می‌کند. بنابراین توصیه نمی‌شود بیمار صرفاً با دیدن یک ناحیه پررنگ در تصویر نتیجه بگیرد که حتماً بیماری یا سرطان وجود دارد.

تفسیر تصاویر پت اسکن یک کار تخصصی است و باید توسط پزشک متخصص انجام شود.