سرطان کیسه صفرا چیست؟ روش های درمان و علائم

سرطان مجاری صفراوی و کیسه صفرا: علائم، تشخیص و روش‌های درمان

سرطان‌های دستگاه صفراوی گروهی از سرطان‌های نسبتاً نادر هستند که در مجاری صفراوی یا کیسه صفرا ایجاد می‌شوند. از آنجا که این سرطان‌ها معمولاً در مراحل اولیه علامت واضحی ندارند، آشنایی با علائم هشداردهنده، عوامل خطر و روش‌های تشخیص و درمان آن‌ها اهمیت زیادی دارد. در این مقاله ابتدا سرطان مجاری صفراوی و سپس سرطان کیسه صفرا را بررسی می‌کنیم.

سرطان مجاری صفراوی (کلانژیوکارسینوما)

سرطان مجاری صفراوی که با نام کلانژیوکارسینوما نیز شناخته می‌شود، در مجاری صفراوی شکل می‌گیرد. مجاری صفراوی لوله‌های باریکی هستند که کبد را به روده کوچک متصل می‌کنند.

مجاری صفراوی مایعی به نام صفرا را از کبد به دو بخش می‌برند:

1. روده کوچک: جایی که صفرا به هضم چربی‌های موجود در غذا کمک می‌کند.

2. کیسه صفرا: جایی که صفرا ذخیره می‌شود و بعداً به روده کوچک ترشح می‌شود.

مجاری صفراوی بخشی از دستگاه صفراوی هستند. این دستگاه شامل اندام‌ها و مجاری‌ای است که صفرا را تولید، ذخیره و منتقل می‌کنند.

آناتومی مجاری صفراوی

مجاری صفراوی از کبد و کیسه صفرا به سمت پایین امتداد می‌یابند و پیش از ورود به روده کوچک به یک مجرای واحد متصل می‌شوند.

مجاری کبدی راست و چپ هنگام خروج از کبد به یکدیگر می‌پیوندند و مجرای کبدی مشترک را تشکیل می‌دهند. این مجرا در قسمت پایین‌تر با مجرای کیسه صفرا (مجرای سیستیک) یکی می‌شود و مجرای صفراوی مشترک را به وجود می‌آورد.

آمار ابتلا و عوامل خطر سرطان مجاری صفراوی

سرطان مجاری صفراوی نادر است. طبق آمار انجمن سرطان آمریکا، سالانه تنها حدود ۸۰۰۰ نفر در آمریکا به این سرطان مبتلا می‌شوند.

عوامل خطر این سرطان عبارت‌اند از:

• بیماری‌های کبد و مجاری صفراوی

• کلانژیت اسکلروزان اولیه (بیماری‌ای که مجاری صفراوی را مسدود می‌کند و به کبد آسیب می‌زند)

• عفونت‌های ناشی از کرم‌های کبدی (کرم‌های انگلی؛ شایع‌تر در کشورهای آسیایی)

• هپاتیت ویروسی

• سیروز کبدی

• سنگ مجاری صفراوی

• کیست‌های مجرای صفراوی مشترک (مجرای صفراوی بزرگ‌تر از حالت طبیعی که از بدو تولد وجود دارد)

•   بیماری التهابی روده

•   سن؛ حدود دوسوم بیماران بالای ۶۵ سال سن دارند

• مصرف الکل

•   دیابت

• چاقی

انواع سرطان مجاری صفراوی

سرطان‌های مجاری صفراوی بر اساس محل شکل‌گیری طبقه‌بندی می‌شوند:

• سرطان مجاری صفراوی خارج کبدی: سرطانی که بیرون از کبد به وجود می‌آید و خود دو نوع دارد:

1. سرطان مجاری صفراوی پری‌هیلار (اطراف ناف کبد) یا هیلار (ناحیه ناف کبد): در نزدیکی محل پیوستن مجاری کبدی راست و چپ به یکدیگر ایجاد می‌شود. این نوع شایع‌ترین نوع است و ۵۰ تا ۷۰ درصد موارد سرطان مجاری صفراوی را تشکیل می‌دهد. نام دیگر این سرطان تومور کلاتسکین است.

2. سرطان بخش انتهایی (دیستال) مجرای صفراوی: در بخش انتهایی، جایی که مجرای صفراوی مشترک به سمت پانکراس امتداد می‌یابد، ایجاد می‌شود. حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد موارد سرطان مجاری صفراوی از این نوع هستند.

• سرطان مجاری صفراوی داخل کبدی: این سرطان در مجاری صفراوی داخل کبد به وجود می‌آید و نوع کمتر شایعی است.

علائم سرطان مجاری صفراوی

در بیشتر موارد، سرطان مجاری صفراوی پیش از آنکه علامتی ایجاد کند شکل می‌گیرد. علائم معمولاً زمانی ظاهر می‌شوند که تومور مسیر مجاری صفراوی را مسدود کرده باشد. این علائم می‌توانند بسیار شبیه به علائم بیماری‌های شایع‌تری مانند سنگ کیسه صفرا باشند.

علائم شامل موارد زیر است:

1. مدفوع کم‌رنگ یا چرب

2. ادرار تیره

3. زردی پوست

4. زرد شدن سفیدی چشم (یرقان)

5. خارش پوست

6. حالت تهوع و استفراغ

7. کاهش وزن

8.   لرز

9. تب

10. درد در قسمت بالا و سمت راست شکم

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بیشتر این علائم ممکن است دلایل ساده‌تر و غیرسرطانی داشته باشند. با این حال، اگر زردی پوست یا چشم، ادرار تیره، مدفوع کم‌رنگ، خارش بدون دلیل مشخص، یا کاهش وزن ناخواسته را تجربه کردید، بهتر است هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید تا علت آن بررسی شود. تشخیص زودهنگام، گزینه‌های درمانی بیشتری در اختیار پزشک و بیمار قرار می‌دهد.

تشخیص سرطان مجاری صفراوی

آزمایش خون

با آزمایش خون، پزشک می‌تواند سطح بیلی‌روبین را در خون بیمار اندازه‌گیری کند. بیلی‌روبین ماده‌ای شیمیایی در صفراست و بالا بودن آن می‌تواند نشانه‌ای از انسداد مجاری صفراوی توسط تومور باشد.

همچنین پزشک با آزمایش خون موادی را بررسی می‌کند که نشان‌دهنده عملکرد کبد هستند (آزمایش‌های عملکرد کبد).

پزشکان در آزمایش‌ها به دنبال نشانگرهای توموری یا جهش‌های ژنتیکی مرتبط با برخی از انواع سرطان مجاری صفراوی نیز هستند. شناسایی نوع جهش ژنتیکی به انتخاب درمان مناسب‌تر کمک می‌کند.

تصویربرداری

سونوگرافی

در این روش از امواج صوتی برای تهیه تصاویری دقیق و با جزئیات از داخل بدن استفاده می‌شود.

• سونوگرافی شکم: پزشک با حرکت دادن یک پروب (مبدل) روی پوست شکم، سونوگرافی را از بیرون بدن انجام می‌دهد.

• سونوگرافی آندوسکوپی (EUS): پزشک ابزار سونوگرافی را از طریق دهان وارد معده و روده کوچک بیمار می‌کند تا تصاویر دقیق‌تری از نزدیکی مجاری صفراوی به دست آورد.

• سونوگرافی لاپاراسکوپی: پزشک با ایجاد یک برش کوچک، ابزار سونوگرافی را در نزدیکی مجاری صفراوی قرار می‌دهد و تصویربرداری را انجام می‌دهد.

ام‌آر‌آی (MRI)

در این روش از امواج رادیویی و میدان مغناطیسی برای تهیه تصویر از بافت‌های نرم بدن استفاده می‌شود.

ام‌آر‌سی‌پی (MRCP): نوعی ام‌آر‌آی است که تصاویر دقیقی از ناحیه کبد، کیسه صفرا، مجاری صفراوی و پانکراس تهیه می‌کند.

سی‌تی اسکن

در این روش از اشعه ایکس برای تهیه تصاویر مقطعی و دقیق از داخل بدن استفاده می‌شود.

کلانژیوگرافی

در این آزمایش تصاویری تهیه می‌شود که انسداد، گشاد شدن یا تنگ شدن مجاری صفراوی را به پزشک نشان می‌دهد.

برخی از این آزمایش‌ها بدون ورود ابزار به بدن انجام می‌شوند (مانند MRCP). در موارد دیگر، پزشک یک لوله نازک و انعطاف‌پذیر را از طریق حلق به معده و قسمت ابتدایی روده کوچک می‌برد؛ این روش ERCP نام دارد و در برخی موارد امکان نمونه‌برداری یا باز کردن مسیر مسدود صفرا با قرار دادن استنت را نیز فراهم می‌کند. روش دیگر، کلانژیوگرافی از راه پوست (PTC) است که در آن سوزنی نازک از طریق پوست وارد مجاری صفراوی کبد می‌شود.

پت اسکن (PET)

در این روش، پیش از انجام تصویربرداری مقدار کمی از یک ماده رادیواکتیو (رادیودارو) وارد بدن می‌شود؛ این ماده معمولاً از طریق تزریق وریدی و در برخی موارد به صورت خوراکی به بیمار داده می‌شود.

رادیوداروها باعث می‌شوند بافت‌های سرطانی در تصاویر واضح‌تر دیده شوند. همچنین این اسکن نشان می‌دهد اندام‌ها و بافت‌ها چگونه عمل می‌کنند و به پزشک در تعیین میزان گسترش بیماری کمک می‌کند.

لاپاراسکوپی

پزشک یک برش کوچک در شکم ایجاد می‌کند و لوله نازکی مجهز به نور و دوربین را وارد می‌کند تا ناحیه مجاری صفراوی و اندام‌های اطراف را مستقیماً ببیند. با این روش پزشک می‌تواند اندازه تومور را بررسی کند یا نمونه‌ای از بافت را برای بررسی سلول‌های سرطانی بردارد.

نمونه‌برداری (بیوپسی)

در این روش، پزشک با استفاده از سوزن، نمونه کوچکی از بافت را برمی‌دارد تا سلول‌های سرطانی آن زیر میکروسکوپ شناسایی شوند. نمونه‌برداری ممکن است از طریق یک برش کوچک، از راه پوست، یا در حین ERCP یا سونوگرافی آندوسکوپی انجام شود.

مراحل سرطان مجاری صفراوی

با تعیین مرحله (استیج) سرطان، پزشکان میزان پیشرفت بیماری را مشخص می‌کنند و بر اساس آن بهترین درمان را پیشنهاد می‌دهند. مرحله‌بندی بر اساس اندازه تومور، میزان نفوذ آن به بافت‌های اطراف و گسترش به گره‌های لنفاوی یا سایر نقاط بدن انجام می‌شود.

   مرحله I: سرطان به خارج از مجاری صفراوی گسترش نیافته است.

   مرحله II: سرطان به لایه چربی اطراف یا بافت کبد نفوذ کرده است.

مرحله III: سرطان به ورید باب کبد، شریان کبدی یا هر دو نفوذ کرده است؛ یا به یک تا سه گره لنفاوی مجاور گسترش یافته است.

  مرحله IV: سرطان به چهار گره لنفاوی یا بیشتر گسترش یافته، یا به نقاط دورتر بدن رسیده است.

توجه: جزئیات مرحله‌بندی در انواع مختلف سرطان مجاری صفراوی (داخل کبدی، پری‌هیلار و دیستال) با یکدیگر تفاوت دارد و موارد بالا خلاصه‌ای ساده‌شده است. همچنین «مرحله» سرطان با «گرید» آن متفاوت است: مرحله میزان گسترش بیماری را نشان می‌دهد، اما گرید بیانگر میزان تفاوت ظاهر سلول‌های سرطانی با سلول‌های سالم در زیر میکروسکوپ است. پزشک معالج بهترین مرجع برای توضیح مرحله بیماری هر فرد است.

جراحی

جراحی تنها در ۱۰ تا ۲۰ درصد موارد پیشنهاد می‌شود، زیرا در بیشتر مواقع سرطان مجاری صفراوی دیر تشخیص داده می‌شود و در آن مرحله جراحی روش مناسبی نیست.

یکی از این دو نوع جراحی ممکن است انجام شود:

•   جراحی با هدف درمان قطعی: پزشک زمانی این روش را پیشنهاد می‌کند که بررسی‌ها نشان دهد امکان برداشتن کامل تومور وجود دارد.

• جراحی تسکینی: پزشک زمانی این جراحی را پیشنهاد می‌دهد که بتواند علائم را کاهش دهد یا مشکلات ناشی از سرطان، مانند انسداد مجاری صفراوی، را برطرف کند. این جراحی سرطان را درمان نمی‌کند، اما باعث می‌شود بیمار احساس بهتری داشته باشد.

پرتودرمانی

در پرتودرمانی، متخصصان از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی استفاده می‌کنند. پرتودرمانی در موارد زیر نیز به کار می‌رود:

1.   کوچک کردن تومور پیش از جراحی

2.    افزایش طول عمر در شرایطی که جراحی امکان‌پذیر نیست اما سرطان به‌طور گسترده پخش نشده است

3.    کاهش درد و سایر علائم

ابلیشن حرارتی

در این روش، پزشک با استفاده از گرما، سرما، امواج مایکروویو یا جریان الکتریکی، سلول‌های سرطانی را از بین می‌برد.

الکتروپوراسیون برگشت‌ناپذیر (IRE)

این روش با استفاده از پالس‌های الکتریکی منافذی در غشای سلول‌های سرطانی ایجاد می‌کند که به مرگ این سلول‌ها منجر می‌شود. این روش آسیب ناچیزی به بافت‌های سالم مجاور وارد می‌کند.

فتودینامیک‌تراپی (PDT)

در فتودینامیک‌تراپی، پزشکان دارویی را تزریق می‌کنند که با نور فعال می‌شود و در سلول‌های سرطانی تجمع می‌یابد. چند روز بعد، پزشک لوله‌ای انعطاف‌پذیر را از طریق گلو و معده به سمت مجاری صفراوی هدایت می‌کند. در انتهای لوله، نوری تابانده می‌شود که دارو را فعال می‌کند و سلول‌های سرطانی از بین می‌روند. این روش زمانی پیشنهاد می‌شود که جراحی امکان‌پذیر نباشد. پس از این درمان، پوست و چشم‌ها برای مدتی به نور حساس می‌شوند و بیمار باید طبق دستور پزشک از قرار گرفتن در معرض نور شدید و مستقیم خودداری کند.

شیمی‌درمانی

در شیمی‌درمانی از داروهایی استفاده می‌شود که سلول‌های سرطانی را در هر نقطه از بدن از بین می‌برند. این داروها به صورت قرص یا تزریق وریدی مصرف می‌شوند.

شیمی‌درمانی برای بسیاری از انواع سرطان مجاری صفراوی درمان اصلی نیست، اما ممکن است در موارد زیر استفاده شود:

  پس از جراحی، برای کاهش احتمال بازگشت سرطان

برای کوچک کردن تومور پیش از جراحی

به‌عنوان درمان تسکینی، برای کوچک کردن تومور یا کند کردن رشد آن؛ این کار به کاهش درد و سایر علائم کمک می‌کند

تزریق داخل شریان کبدی (HAI)

در این روش، پزشکان یک پمپ کوچک را زیر پوست شکم قرار می‌دهند تا دوز بالایی از داروی شیمی‌درمانی را مستقیماً به شریان کبدی برساند؛ شریانی که خون‌رسانی بیشتر تومورهای صفراوی داخل کبد را بر عهده دارد. این روش به کوچک شدن تومور کمک می‌کند و به دلیل اینکه دارو عمدتاً در کبد باقی می‌ماند، معمولاً عوارض جانبی کمتری نسبت به شیمی‌درمانی معمول دارد.

درمان هدفمند

برخی از سرطان‌های مجاری صفراوی به درمان‌هایی پاسخ می‌دهند که جهش‌های ژنتیکی خاصی را هدف قرار می‌دهند. حدود نیمی از موارد سرطان مجاری صفراوی داخل کبدی دارای جهش‌های ژنتیکی‌ای هستند که می‌توان آن‌ها را با دارو هدف قرار داد.

این داروها به‌طور اختصاصی بر سلول‌های سرطانی اثر می‌گذارند و معمولاً آسیب کمتری به سلول‌های سالم وارد می‌کنند، هرچند مانند هر درمان دیگری ممکن است عوارض جانبی خاص خود را داشته باشند.

ایمونوتراپی

در ایمونوتراپی از روش‌های متنوعی برای تقویت سیستم ایمنی بدن در برابر سرطان استفاده می‌شود. برای مثال، برخی از این روش‌ها به بدن کمک می‌کنند سلول‌های سرطانی را شناسایی کرده و از بین ببرد.

پیوند کبد

تعداد محدودی از بیماران مبتلا به سرطان مجاری صفراوی داخل کبدی یا پری‌هیلار، در شرایط خاص کاندیدای پیوند کبد هستند. این روش ممکن است به درمان سرطان کمک کند.

مراقبت‌های حمایتی و تسکینی

در کنار درمان‌های اصلی، مراقبت‌های حمایتی و تسکینی نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بیماران دارند. این مراقبت‌ها در هر مرحله‌ای از بیماری قابل ارائه هستند و فقط مخصوص مراحل پایانی نیستند. کنترل درد و خارش، مدیریت تهوع و کم‌اشتهایی، مشاوره تغذیه، و حمایت روانی از بیمار و خانواده از جمله این مراقبت‌ها هستند. برای مثال، قرار دادن استنت در مجرای صفراوی مسدود می‌تواند جریان صفرا را برقرار کند و زردی و خارش را کاهش دهد.

سرطان کیسه صفرا

سرطان کیسه صفرا نوعی سرطان دستگاه صفراوی است. این بیماری نادر است و طبق آمار انجمن سرطان آمریکا، سالانه حدود ۱۲۰۰۰ نفر در آمریکا به آن مبتلا می‌شوند.

عوامل خطر سرطان کیسه صفرا

از جمله عواملی که احتمال ابتلا به سرطان کیسه صفرا را افزایش می‌دهند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  سنگ کیسه صفرا و التهاب مزمن کیسه صفرا

پولیپ‌های بزرگ کیسه صفرا

کیسه صفرای پرسلانی (کلسیفیه شدن دیواره کیسه صفرا)

افزایش سن

  جنسیت زن

  چاقی

  سابقه خانوادگی

علائم سرطان کیسه صفرا

علائم سرطان کیسه صفرا شباهت زیادی به علائم سرطان مجاری صفراوی دارد و معمولاً زمانی بروز می‌کند که سرطان در بدن گسترش یافته باشد.

این علائم شامل موارد زیر است:

•   یرقان (زردی پوست و چشم)

•   خارش پوست

• ادرار تیره

• مدفوع کم‌رنگ و چرب

• دل‌درد و حالت تهوع

در برخی موارد، سرطان کیسه صفرا به‌طور اتفاقی و پس از برداشتن کیسه صفرا به دلیل سنگ یا التهاب، در بررسی بافت تشخیص داده می‌شود.

درمان سرطان کیسه صفرا

درمان سرطان کیسه صفرا بسیار شبیه به درمان سرطان مجاری صفراوی است. جراحی زمانی برای درمان این سرطان پیشنهاد می‌شود که بیماری در مراحل اولیه شناسایی شده باشد. سایر درمان‌ها عبارت‌اند از:

1. پرتودرمانی

2.   شیمی‌درمانی

3. درمان هدفمند

4.   ایمونوتراپی

5. درمان تسکینی (برای کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی)

سخن پایانی

سرطان‌های مجاری صفراوی و کیسه صفرا اگرچه نادر هستند، اما به دلیل بی‌علامت بودن در مراحل اولیه، اغلب دیر تشخیص داده می‌شوند. آگاهی از علائم هشداردهنده مانند زردی پوست و چشم، و مراجعه به‌موقع به پزشک، می‌تواند به تشخیص زودتر کمک کند. خوشبختانه با پیشرفت روش‌هایی مانند درمان هدفمند، ایمونوتراپی و روش‌های نوین تصویربرداری، امروزه گزینه‌های درمانی بیشتری نسبت به گذشته در دسترس بیماران قرار دارد.

منابع

Oregon Health & Science University (OHSU), Knight Cancer Institute – Bile Duct Cancer