اسکن هسته‌ای قلب (SPECT): راهنمای کامل آمادگی، مراحل، هزینه و تفسیر جواب

اسکن هسته‌ای قلب (SPECT): راهنمای کامل آمادگی، مراحل، هزینه و تفسیر جواب

اگر پزشک شما را برای «اسکن قلب» یا «اسکن هسته‌ای قلب» ارجاع داده است، احتمالاً چند پرسش دارید: این اسکن دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهد؟ ماده‌ی رادیواکتیو خطرناک نیست؟ چه چیزهایی را باید قبل از اسکن رعایت کنم؟ چند ساعت طول می‌کشد و هزینه‌اش چقدر است؟ و مهم‌تر از همه، وقتی جواب اسکن به دستم رسید، عبارت‌هایی مثل ایسکمی، اسکار و EF یعنی چه؟

اسکن هسته‌ای قلب که با نام‌های اسکن پرفیوژن قلب، اسکن پرفیوژن میوکارد (MPI)، اسپکت قلب (SPECT) و در مراکز مجهزتر SPECT/CT قلب هم شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین روش‌های غیرتهاجمی برای بررسی خون‌رسانی عضله‌ی قلب است. این روش نشان می‌دهد قلب شما در حالت استراحت و در حالت فعالیت (یا استرس دارویی) خون کافی دریافت می‌کند یا نه، و می‌تواند کمک کند پزشک درباره‌ی ادامه‌ی دارودرمانی، آنژیوگرافی یا اقدامات دیگر تصمیم بگیرد.

در این راهنما همه‌ی آنچه لازم است درباره‌ی اسکن هسته‌ای قلب با دستگاه اسپکت و اسپکت‌سی‌تی بدانید را به زبان ساده و با تکیه بر راهنماهای معتبر بین‌المللی (ASNC، SNMMI و ESC) مرور می‌کنیم: روش کار، انواع تست استرس، آمادگی‌های قبل از اسکن، مدت زمان، عوارض و میزان پرتو، تفسیر جواب، تفاوت با سی‌تی آنژیو و اکو، هزینه و فهرست مراکز.

اسکن هسته‌ای قلب چیست؟

اسکن هسته‌ای قلب شاخه‌ای از پزشکی هسته‌ای است. در این روش مقدار بسیار کمی ماده‌ی رادیواکتیو به نام رادیودارو یا ردیاب از طریق ورید تزریق می‌شود. ردیاب همراه جریان خون به عضله‌ی قلب می‌رسد و متناسب با میزان خون‌رسانی هر ناحیه در آن جذب می‌شود. دوربین مخصوصی به نام دوربین گاما که بیرون از بدن قرار دارد، پرتوی ساطع‌شده از ردیاب را ثبت می‌کند و از روی آن تصویری سه‌بعدی از توزیع خون در عضله‌ی قلب می‌سازد.

به همین دلیل به این آزمایش «اسکن پرفیوژن» هم می‌گویند؛ پرفیوژن یعنی رسیدن خون به بافت. نکته‌ی مهم این است که اسکن هسته‌ای قلب تصویر مستقیم از داخل رگ‌ها نمی‌گیرد. آنچه می‌بینید «نقشه‌ی خون‌رسانی عضله» است، یعنی نشان می‌دهد کدام بخش از عضله‌ی قلب خون کافی دریافت می‌کند و کدام بخش نه.

امروزه روش قدیمی تصویربرداری دوبعدی (پلانار) تقریباً منسوخ شده است و اسکن پرفیوژن قلب در استانداردهای فعلی همراه با تصویربرداری توموگرافی یعنی SPECT انجام می‌شود.

اسکن قلب چگونه کار می‌کند؟

در حالت عادی، وقتی فعالیت بدن بیشتر می‌شود، رگ‌های کرونری سالم گشاد می‌شوند و جریان خون به عضله‌ی قلب چند برابر می‌شود. اگر یکی از رگ‌ها تنگی قابل‌توجهی داشته باشد، در استراحت ممکن است خون کافی از آن عبور کند، اما در فعالیت یا استرس نمی‌تواند جریان خود را به همان اندازه افزایش دهد. نتیجه این است که ناحیه‌ی تحت پوشش آن رگ، ردیاب کمتری جذب می‌کند.

اساس اسکن قلب همین مقایسه است: ردیاب یک بار در اوج استرس و یک بار در حالت استراحت تزریق و تصویربرداری می‌شود. اگر ناحیه‌ای در تصاویر استرس کم‌جذب باشد ولی در استراحت طبیعی شود، به معنای ایسکمی قابل‌برگشت است. اگر هم در استرس و هم در استراحت کم‌جذب بماند، معمولاً نشانه‌ی اسکار یا آسیب دائمی عضله، مثلاً بعد از سکته‌ی قلبی است.

SPECT چیست؟ تفاوت SPECT و SPECT/CT

SPECT مخفف Single Photon Emission Computed Tomography است؛ یعنی تصویربرداری توموگرافی (برش‌نگاری) با پرتوی گاما. دوربین گاما اطراف قفسه‌ی سینه حرکت می‌کند و تصاویر متعددی ثبت می‌کند. رایانه این تصاویر را به برش‌های سه‌بعدی از قلب (محور کوتاه، محور بلند عمودی و محور بلند افقی) و نقشه‌ی دایره‌ای «بولزآی» تبدیل می‌کند تا پزشک بتواند هر دیواره را جداگانه بررسی کند.

اسکن قلب به روش SPECT/CT همان اسپکت است که با یک سی‌تی با دوز پایین ترکیب شده است. سی‌تی در اینجا برای تشخیص رگ‌ها نیست، بلکه برای «تصحیح تضعیف» (Attenuation Correction) و تعیین دقیق‌تر موقعیت قلب به‌کار می‌رود. بافت‌هایی مانند دیافراگم، پستان یا چربی شکم و قفسه‌ی سینه بخشی از پرتو را جذب می‌کنند و می‌توانند در تصویر به شکل کاهش جذب کاذب دیده شوند؛ تصحیح تضعیف این خطا را کم می‌کند. در یک مطالعه که بیماران با وزن عادی و بالا را بررسی کرد، افزودن تصحیح تضعیف، ویژگی (Specificity) تشخیص بیماری عروق کرونر را از حدود ۵۰ درصد به حدود ۷۹ درصد رساند و این بهبود در افراد با نمایه‌ی توده‌ی بدنی ۳۰ و بالاتر معنادار بود. در برخی مراکز همین سی‌تی برای محاسبه‌ی کلسیم عروق کرونر (کلسیم اسکور) هم استفاده می‌شود.

Gated SPECT یعنی تصویربرداری هم‌زمان با نوار قلب (ECG). با این کار علاوه بر خون‌رسانی، کسر جهشی (EF)، حجم بطن چپ و حرکت دیواره‌ها هم اندازه‌گیری می‌شود. امروزه اسکن‌های قلب معمولاً به‌صورت Gated انجام می‌شوند. دوربین‌های جدیدتر با آشکارساز CZT نیز سرعت تصویربرداری را بالا می‌برند و امکان کاهش دوز پرتو یا زمان اسکن را فراهم می‌کنند.

اسکن پرفیوژن قلب چه چیزهایی را نشان می‌دهد؟

•      ایسکمی میوکارد: نواحی از عضله که هنگام فعالیت یا استرس خون کافی نمی‌گیرند

•      اسکار و انفارکتوس قبلی: نواحی آسیب‌دیده‌ی دائمی بعد از سکته‌ی قلبی

•      وسعت و شدت مشکل: تعداد بخش‌های درگیر و شدت کاهش جذب، که در تصمیم درمانی (دارو، آنژیوگرافی، جراحی) اهمیت دارد

•      عملکرد پمپاژ (EF) و حرکت دیواره‌ها در Gated SPECT

•      زنده‌بودن عضله (Viability): در برخی موارد، مثلاً با تالیوم یا پروتکل‌های ویژه، مشخص می‌شود ناحیه‌ی کم‌خون هنوز زنده است و ممکن است از بازکردن رگ سود ببرد

•      اثر درمان: بررسی خون‌رسانی بعد از آنژیوپلاستی، استنت یا جراحی بای‌پس

•      پیش‌آگهی: کمک به تخمین احتمال حوادث قلبی در آینده

اسکن قلب محدودیت‌هایی هم دارد. محل دقیق و درصد تنگی رگ را مانند آنژیوگرافی نشان نمی‌دهد و در بیماری شدید هر سه رگ ممکن است گاهی خون‌رسانی «یکنواخت کاهش‌یافته» به‌نظر برسد و ایسکمی کمتر از واقع دیده شود. همین‌ها دلیل می‌شود پزشک گزارش را کنار علائم، نوار قلب و سایر آزمایش‌ها تفسیر کند.

چه کسانی به اسکن هسته‌ای قلب نیاز دارند؟

تصمیم برای انجام اسکن قلب با پزشک است و بر اساس علائم، سن، سابقه‌ی خانوادگی، فشارخون، کلسترول، دیابت، سبک زندگی و نتیجه‌ی آزمایش‌های قبلی گرفته می‌شود. به‌طور معمول اسکن پرفیوژن قلب در این شرایط مطرح می‌شود:

•      درد یا فشار قفسه‌ی سینه هنگام فعالیت، بالا رفتن از پله یا استرس، به‌ویژه اگر به بازو، فک، گردن یا پشت انتشار یابد

•      تنگی نفس یا خستگی غیرعادی هنگام فعالیت که علت روشنی ندارد

•      نوار قلب یا تست ورزش غیرقطعی (مثلاً نتیجه‌ی مرزی یا غیرقابل‌تفسیر)

•      سابقه‌ی سکته‌ی قلبی، آنژیوپلاستی، استنت یا بای‌پس و بروز علائم جدید

•      بررسی میزان ایسکمی و تصمیم‌گیری درباره‌ی آنژیوگرافی

•      ارزیابی خطر قلبی قبل از برخی جراحی‌های بزرگ در بیماران پرخطر، با نظر پزشک

بر اساس راهنمای ۲۰۲۴ انجمن قلب اروپا (ESC) درباره‌ی سندرم‌های مزمن کرونری، انتخاب اولین تست به احتمال پیش از آزمون بیماری کرونر بستگی دارد. در احتمال کم تا متوسط معمولاً سی‌تی آنژیوگرافی کرونر (CCTA) پیشنهاد می‌شود و در احتمال متوسط تا بالا یا وقتی CCTA پاسخ قطعی ندارد، تست‌های عملکردی مانند اسکن پرفیوژن SPECT یا PET، اکوی استرس و MRI قلب به‌کار می‌روند. وجود ایسکمی در حدود ۱۰ درصد یا بیشتر از عضله‌ی بطن چپ در اسپکت یا پت از نشانه‌های پرخطر محسوب می‌شود.

در افراد بدون علامت و بدون سابقه‌ی بیماری قلبی معمولاً اسکن قلب توصیه نمی‌شود و بررسی‌های ساده‌تر مثل نوار قلب، تست ورزش یا اکوکاردیوگرافی کافی است.

انواع تست استرس در اسکن قلب: ورزش یا دارو؟

برای اینکه ایسکمی آشکار شود، قلب باید تحت «استرس» تصویربرداری شود. این استرس یا با ورزش روی تردمیل ایجاد می‌شود یا با دارو. انتخاب روش با پزشک و مرکز است و به توانایی شما برای راه‌رفتن، ریتم قلب و بیماری‌های زمینه‌ای بستگی دارد. اگر در حین تست ورزش به ضربان قلب هدف (معمولاً ۸۵ درصد حداکثر ضربان پیش‌بینی‌شده، یعنی حدود ۲۲۰ منهای سن) نرسید، ممکن است مرکز برای حفظ دقت اسکن، تست را با دارو تکمیل کند.

در همه‌ی روش‌ها، نوار قلب و فشار خون شما در طول تست پایش می‌شود و تیم درمانی آماده‌ی مدیریت هر عارضه است. اگر علائمی مانند درد شدید قفسه‌ی سینه، افت فشار قابل‌توجه یا آریتمی جدی رخ دهد، تست متوقف می‌شود.

انواع رادیودارو و پروتکل‌های اسکن قلب

دو گروه ردیاب در اسپکت قلب رایج است: ترکیبات نشان‌دارشده با تکنسیوم-۹۹m (با نام‌های MIBI یا سستامیبی و تتروفسمین) و تالیوم-۲۰۱. امروزه ردیاب‌های تکنسیومی به‌دلیل کیفیت تصویر بهتر و دوز پرتوی کمتر در بیشتر مراکز اولین انتخاب‌اند.

پروتکل‌های رایج اسکن قلب با تکنسیوم عبارت‌اند از:

•      پروتکل یک‌روزه (استراحت و استرس در یک روز): رایج‌ترین روش؛ کل مراحل در همان روز انجام می‌شود و حدود ۳ تا ۴ ساعت زمان می‌برد.

•      پروتکل دوروزه: مرحله‌ی استرس و استراحت در دو روز جدا؛ گاهی برای افراد با وزن بالا استفاده می‌شود تا کیفیت تصویر بهتر شود.

•      فقط استرس (Stress-only): اگر تصاویر استرس کاملاً طبیعی باشد ممکن است مرحله‌ی استراحت لازم نباشد؛ این روش زمان و دوز پرتو را کم می‌کند و تصمیم آن با پزشک هسته‌ای است.

آمادگی‌های قبل از اسکن هسته‌ای قلب (اسکن پرفیوژن میوکارد)

آمادگی درست مستقیماً روی دقت اسکن اثر دارد؛ مثلاً کافئین می‌تواند اثر داروی استرس را خنثی کند و داروهای قلبی ممکن است ایسکمی را پنهان کنند. در سال ۲۰۲۶ انجمن قلب هسته‌ای آمریکا (ASNC) راهنمای به‌روزشده‌ی تست استرس در SPECT و PET را منتشر کرده و در آن توصیه‌های آمادگی بیمار از جمله پرهیز از کافئین، شیردهی، مدیریت داروها و دستورهای پیش از تست را بازنگری کرده است. با این حال زمان‌بندی دقیق در مراکز مختلف کمی متفاوت است، پس همیشه برگه‌ی آمادگی همان مرکز مرجع نهایی شماست.

۱. کافئین: حداقل ۱۲ ساعت، در بسیاری از مراکز ۲۴ ساعت

کافئین و ترکیبات مشابه (متیل‌گزانتین‌ها) گیرنده‌های آدنوزین را مهار می‌کنند. چون داروهای رایج استرس دارویی (آدنوزین، دیپیریدامول و رگادنوزون) از همین گیرنده‌ها اثر می‌گذارند، کافئین می‌تواند باعث شود رگ‌ها به‌اندازه‌ی کافی گشاد نشوند و تست بی‌نتیجه یا گمراه‌کننده شود. راهنمای ASNC برای تست‌های ورزشی هم پرهیز از کافئین را مشابه تست دارویی حداقل ۱۲ ساعت پیشنهاد کرده است، چون ممکن است لازم شود تست ورزش به تست دارویی تبدیل شود. برخی مراکز ۲۴ ساعت را درخواست می‌کنند.

•      قهوه (حتی قهوه‌ی بدون کافئین که مقدار کمی کافئین دارد)، چای سیاه و سبز و دمنوش‌هایی که چای دارند

•      نوشابه‌های کولا، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و شکلات و کاکائو

•      برخی مسکن‌ها و داروهای سردرد یا سرماخوردگی حاوی کافئین و قرص‌های لاغری

•      داروهای تئوفیلین و آمینوفیلین (مثلاً در بیماران آسمی) طبق دستور مرکز

۲. غذا و نوشیدنی: ناشتایی چندساعته

دستورهای رایج این است که چند ساعت پیش از شروع تست (معمولاً ۳ تا ۴ ساعت؛ در برخی مراکز تا ۶ ساعت) غذای سنگین نخورید. نوشیدن آب معمولاً مجاز و حتی مفید است، چون رگ‌گیری را راحت‌تر می‌کند، مگر اینکه مرکز خلاف آن را گفته باشد. در بیشتر مراکز، بعد از تزریق ردیاب تکنسیومی از شما می‌خواهند یک میان‌وعده‌ی سبک و چرب (مثلاً شیر پرچرب و بیسکویت) مصرف کنید تا ردیاب سریع‌تر از کبد و کیسه‌ی صفرا پاک شود و تصویر بهتری از قلب به‌دست آید. اگر مرکز این را خواسته، حتماً همراه داشته باشید.

بیماران دیابتی: غذای معمول و داروهای خود را بدون هماهنگی قطع نکنید. چون مدت ناشتایی کوتاه است، معمولاً نیاز به ناشتای طولانی نیست، اما برخی مراکز درباره‌ی تنظیم انسولین یا قرص‌های دیابت دستور ویژه می‌دهند. قند خون خود را کنترل کنید و یک منبع قند سریع همراه داشته باشید.

۳. داروها: تصمیم با پزشک، نه بیمار

بتابلاکرها، مسدودکننده‌های کانال کلسیم و نیترات‌ها ضربان قلب و نیاز اکسیژن عضله را کاهش می‌دهند و می‌توانند باعث شوند ایسکمی در اسکن پنهان بماند. اگر هدف اسکن «تشخیص بیماری عروق کرونر» باشد، پزشک ممکن است این داروها را برای مدتی قطع کند. اگر هدف «ارزیابی اثر درمان فعلی» باشد، شاید لازم نباشد. جدول زیر فقط محدوده‌های تقریبی رایج را نشان می‌دهد.

۴. لباس، وسایل و مدارک

•      لباس راحت و گشاد، ترجیحاً پیراهن جلوباز نخی و بدون فلز؛ کفش راحت و مناسب راه‌رفتن، حتی اگر قرار است تست دارویی بدهید

•      روی قفسه‌ی سینه و بازوها کرم، روغن یا پودر نزنید، چون اتصال الکترودها را بدتر می‌کند؛ در آقایان گاهی لازم است موی سینه در محل الکترودها کوتاه یا تراشیده شود

•      زیورآلات و اشیای فلزی بالای کمر را قبل از تصویربرداری خارج کنید

•      مدارک پزشکی: نوار قلب، اکوی قبلی، گزارش آنژیوگرافی یا اسکن‌های قبلی، پرونده‌ی بستری و فهرست داروها

•      همراه داشتن یک نفر در بسیاری از مراکز توصیه می‌شود؛ از آوردن کودکان خردسال و خانم باردار به‌عنوان همراه در فاصله‌ی بین تزریق و تصویربرداری خودداری کنید

•      از مصرف سیگار و قلیان در روز اسکن بپرهیزید و اگر مواد محرک یا مخدر مصرف کرده‌اید، صادقانه به پزشک بگویید، چون می‌تواند بر ریتم و رگ‌های قلب اثر بگذارد

۵. شرایط ویژه که باید از قبل به مرکز اطلاع دهید

برنامه‌ی زمانی آمادگی در یک نگاه

مراحل انجام اسکن هسته‌ای قلب گام‌به‌گام

1.      پذیرش و بررسی اولیه: مدارک، فهرست داروها، سابقه‌ی بیماری و رعایت آمادگی‌ها بررسی می‌شود. وزن و فشار خون شما ثبت می‌شود.

2.      رگ‌گیری و اتصال الکترودها: یک آنژیوکت کوچک در رگ دست یا ساعد قرار می‌گیرد و الکترودهای نوار قلب روی قفسه‌ی سینه چسبانده می‌شود.

3.      تست استرس: با تردمیل یا دارو انجام می‌شود. در اوج استرس، رادیودارو تزریق می‌شود. در طول تست نوار قلب و فشار خون زیر نظر است.

4.      دوره‌ی انتظار برای جذب ردیاب: معمولاً ۳۰ تا ۶۰ دقیقه. در این مدت آب می‌نوشید و در صورت دستور مرکز، میان‌وعده‌ی سبک مصرف می‌کنید.

5.      تصویربرداری فاز استرس: روی تخت دستگاه به پشت دراز می‌کشید، دست‌ها بالای سر قرار می‌گیرد و دوربین گاما به آرامی دور قفسه‌ی سینه می‌چرخد یا آشکارسازها تصویر می‌گیرند. باید بی‌حرکت بمانید. این مرحله ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد (در دوربین‌های جدید CZT کوتاه‌تر).

6.      فاز استراحت: تزریق دوم ردیاب و تصویربرداری مشابه؛ در پروتکل یک‌روزه همان روز و در پروتکل دوروزه روز بعد.

7.      پایان کار: کیفیت تصاویر بررسی می‌شود، رگ‌گیری برداشته می‌شود و توصیه‌های بعد از اسکن داده می‌شود. پزشک متخصص پزشکی هسته‌ای تصاویر را بررسی و گزارش را تهیه می‌کند.

اسکن قلب چقدر طول می‌کشد؟

زمان حضور در مرکز با زمان تصویربرداری واقعی فرق دارد. خود تصویربرداری فقط بخش کوتاهی از کل زمان است و بیشتر وقت صرف آماده‌سازی، تست استرس و منتظر ماندن برای جذب ردیاب می‌شود. در پروتکل یک‌روزه معمولاً ۲ تا ۴ ساعت در مرکز هستید و در پروتکل دوروزه هر روز معمولاً کوتاه‌تر است. اگر فاصله‌ی زمانی بین تزریق و تصویربرداری رعایت نشود، کیفیت تصاویر کم می‌شود.

عوارض اسکن قلب و ایمنی آن

اسکن هسته‌ای قلب یک آزمایش رایج و در کل ایمن است، اما مانند هر روش پزشکی عوارضی دارد. این عوارض را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: عوارض ردیاب و عوارض تست استرس.

میزان پرتو در اسکن SPECT قلب

نگرانی درباره‌ی پرتو طبیعی است. میزان پرتو به نوع ردیاب، دوز تزریق‌شده، پروتکل و نوع دوربین بستگی دارد. در جدول زیر برآورد کلی ارائه شده است. ASNC هدف کاهش دوز به کمتر از ۹ میلی‌سیورت در نیمی از بیماران را دنبال کرده و روش‌هایی مثل دوزبندی بر اساس وزن، انتخاب مناسب ردیاب، پروتکل «فقط استرس»، نرم‌افزارهای بازسازی تصویر و دوربین‌های CZT را برای این منظور پیشنهاد می‌کند.

اینها برآورد جمعیتی است و میزان دقیق برای هر بیمار فرق می‌کند. پزشک وقتی اسکن را درخواست می‌کند که فایده‌ی تشخیصی آن از خطر ناچیز پرتو بیشتر باشد؛ به همین دلیل اسکن بی‌دلیل و تکراری توصیه نمی‌شود. اگر در سال‌های اخیر اسکن هسته‌ای یا سی‌تی انجام داده‌اید، به پزشک بگویید.

بعد از تزریق ردیاب چه باید کرد؟

•      تکنسیوم-۹۹m نیمه‌عمر حدود ۶ ساعت دارد و بخش عمده‌ی آن در عرض یک روز از بدن خارج می‌شود. نوشیدن آب فراوان و ادرار مکرر دفع آن را سرعت می‌دهد.

•      تا چند ساعت (طبق دستور مرکز، گاهی تا ۲۴ ساعت) از تماس نزدیک و طولانی با زنان باردار، نوزادان و کودکان خردسال پرهیز کنید؛ فاصله‌ی حدود یک تا دو متر و کوتاه‌کردن تماس کافی است و نیازی به جداسازی کامل نیست.

•      دست‌ها را بعد از دستشویی بشویید و هر بار سیفون بکشید.

•      در فرودگاه و گذرگاه‌های امنیتی ممکن است آشکارسازها تا چند روز به پرتو بدن واکنش نشان دهند؛ برگه‌ی مرکز را همراه داشته باشید.

اسکن قلب برای افراد با وزن بالا

وزن بالا مانع انجام اسکن قلب نیست، اما انتخاب روش و دستگاه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دوز ردیاب بر اساس وزن تنظیم می‌شود و نگرانی اصلی خطر بیشتر ماده‌ی رادیواکتیو نیست، بلکه کاهش کیفیت تصویر است.

•      کاهش کیفیت تصویر: بافت چربی، شکم و پستان بخشی از پرتو گاما را جذب می‌کنند و ممکن است باعث تصاویر تار یا کم‌شمارش شوند.

•      نتیجه‌ی مثبت کاذب: گاهی کاهش جذب کاذب (مثلاً در دیواره‌ی تحتانی) دیده می‌شود، در حالی که تنگی مهمی وجود ندارد. تصحیح تضعیف با SPECT/CT این خطا را کم می‌کند.

•      نتیجه‌ی غیرقطعی: در برخی افراد کیفیت آن‌قدر خوب نیست که پزشک با اطمینان نتیجه‌گیری کند و ممکن است بررسی تکمیلی لازم شود.

•      محدودیت تخت دستگاه: هر دستگاه حداکثر وزن مجاز دارد؛ از قبل وزن خود را به مرکز بگویید.

•      دشواری تست ورزش: تنگی نفس، درد مفصل یا کمر ممکن است مانع تردمیل شود؛ در این موارد تست دارویی انتخاب می‌شود.

در افراد با نمایه‌ی توده‌ی بدنی بالا، در صورت دسترسی، SPECT/CT با تصحیح تضعیف یا PET پرفیوژن قلب می‌تواند دقت بهتری داشته باشد. راهنمای ۲۰۲۴ ESC نیز PET را برای اندازه‌گیری مطلق جریان خون ترجیح می‌دهد و ASNC در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که PET در صورت در دسترس بودن روش ترجیحی است. البته دسترسی به PET در همه‌ی شهرها یکسان نیست.

تفسیر جواب اسکن هسته‌ای قلب

گزارش اسکن قلب را متخصص پزشکی هسته‌ای (و گاهی هم‌زمان متخصص قلب) تهیه می‌کند. این گزارش معمولاً شامل نوع پروتکل و ردیاب، نوع و نتیجه‌ی تست استرس (علائم، نوار قلب، ضربان و فشار خون)، یافته‌های خون‌رسانی (کدام دیواره، چه وسعتی و چه شدتی)، یافته‌های عملکردی (EF، حجم‌ها و حرکت دیواره‌ها) و جمع‌بندی نهایی است. تصویر و اعداد را همیشه باید پزشک معالج در کنار علائم، نوار قلب، اکو و آزمایش‌های شما تفسیر کند و خودتان بر اساس یک عبارت یا یک عدد به نتیجه‌گیری نرسید.

جواب اسکن قلب نرمال یعنی چه؟

در اسکن طبیعی، ردیاب در همه‌ی بخش‌های عضله‌ی قلب یکنواخت جذب شده است، در تصاویر استرس و استراحت ناحیه‌ی کم‌جذب دیده نمی‌شود و EF در محدوده‌ی طبیعی است. عبارت‌هایی مثل Normal perfusion یا No ischemia نیز همین را می‌رسانند. اسکن طبیعی معمولاً به معنای احتمال پایین تنگی شدید مؤثر عروق کرونر و خطر کم حوادث قلبی در آینده‌ی نزدیک است. با این حال اگر علائم شما شدید است یا تغییر کرده، باید دوباره با پزشک مشورت کنید.

ایسکمی در اسکن قلب

ایسکمی یعنی بخشی از عضله‌ی قلب در حین فعالیت یا استرس خون کافی دریافت نمی‌کند، معمولاً به دلیل تنگی یا انسداد نسبی یکی از رگ‌های کرونر. اگر در گزارش عباراتی مانند Reversible ischemia، Stress-induced ischemia یا Reversible perfusion defect دیده شود، یعنی ناحیه‌ای در تصاویر استرس کم‌جذب است ولی در تصاویر استراحت طبیعی یا بهتر می‌شود. اگر بهبود فقط ناقص باشد، Partially reversible نوشته می‌شود و می‌تواند ترکیبی از ایسکمی و اسکار باشد.

اسکار قلب (انفارکتوس قبلی)

اگر عباراتی مانند Fixed defect، Myocardial scar یا Infarct دیده شود، یعنی ناحیه‌ای هم در استرس و هم در استراحت کم‌جذب است و معمولاً نشانه‌ی آسیب دائمی عضله در اثر سکته‌ی قبلی است. گاهی یک نقص ثابت ممکن است ناشی از تضعیف پرتو توسط بافت‌های اطراف (Artifact) یا عضله‌ی «خوابیده» ولی زنده باشد؛ برای همین پزشک حرکت دیواره‌ها در Gated SPECT و سایر اطلاعات را هم بررسی می‌کند.

EF در اسکن قلب چیست؟

EF یا کسر جهشی نشان می‌دهد قلب در هر ضربان چند درصد از خون بطن چپ را به بدن پمپ می‌کند. در Gated SPECT این عدد هم برای حالت استراحت و هم گاهی بعد از استرس محاسبه می‌شود. کاهش EF بعد از استرس نسبت به استراحت هم می‌تواند اطلاعات مهمی بدهد. مقدار EF در اسپکت ممکن است با اکو یا MRI چند واحد اختلاف داشته باشد، پس مقایسه‌ی دقیق با پزشک است.

شاخص‌های عددی: SSS، SRS، SDS و TID

در برخی گزارش‌ها نمره‌ی کمی هم ثبت می‌شود. در این روش قلب به ۱۷ بخش تقسیم می‌شود و هر بخش از ۰ (طبیعی) تا ۴ (نبود جذب) نمره می‌گیرد.

مقادیر مرجع بسته به نرم‌افزار و پروتکل هر مرکز کمی فرق می‌کند. اگر برگه‌ی نتیجه‌ی شما مقدار مرجع دارد، همان را مبنا قرار دهید و تفسیر نهایی را از پزشک بگیرید.

اصطلاحات انگلیسی رایج در گزارش اسکن قلب

آیا جواب اسکن قلب گرفتگی رگ را نشان می‌دهد؟

بله، به‌طور غیرمستقیم. اسکن قلب محل دقیق و درصد تنگی را مانند آنژیوگرافی نشان نمی‌دهد، اما مشخص می‌کند کدام بخش از عضله‌ی قلب در استرس خون کافی نمی‌گیرد و این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند تصمیم بگیرد دارودرمانی کافی است یا آنژیوگرافی، آنژیوپلاستی یا جراحی بای‌پس لازم است.

دقت اسکن قلب و محدودیت‌های آن

در مطالعات مختلف حساسیت اسکن پرفیوژن SPECT برای تشخیص بیماری مهم عروق کرونر معمولاً در حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد و ویژگی آن در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد گزارش شده است. دقت واقعی به روش (SPECT ساده، SPECT/CT یا PET)، وزن بیمار، کیفیت دوربین و تجربه‌ی پزشک بستگی دارد. مهم‌ترین محدودیت‌ها عبارت‌اند از:

•      نتیجه‌ی مثبت کاذب: ناشی از تضعیف پرتو در دیافراگم یا پستان؛ با تصحیح تضعیف و Gated SPECT کم می‌شود.

•      نتیجه‌ی منفی کاذب: مثلاً در ایسکمی «متعادل» ناشی از درگیری هم‌زمان چند رگ، یا اگر بیمار به ضربان هدف نرسد.

•      حرکت بیمار یا اختلاف در موقعیت بین استرس و استراحت که می‌تواند ظاهر اسکن را تغییر دهد.

•      اثر داروها و کافئین بر پاسخ به استرس.

فرق اسکن قلب با سی‌تی آنژیو، اکو، آنژیوگرافی و سایر روش‌ها

هیچ‌کدام از روش‌های تصویربرداری قلب جایگزین کامل دیگری نیستند. هر روش چیز متفاوتی را می‌سنجد و انتخاب بین آن‌ها با پزشک است.

اسکن قلب یا سی‌تی آنژیو؟

سی‌تی آنژیو رگ‌ها را از نظر آناتومی بررسی می‌کند و می‌تواند تنگی یا پلاک را نشان دهد، در حالی که اسکن هسته‌ای قلب نشان می‌دهد آیا تنگی‌ها واقعاً جریان خون عضله را در استرس کم می‌کنند یا نه. ESC در راهنمای ۲۰۲۴ در احتمال کم تا متوسط بیماری، سی‌تی آنژیو را به‌عنوان آزمون اول و در احتمال بالاتر یا نتیجه‌ی غیرقطعی، آزمون‌های عملکردی مثل SPECT یا PET را مناسب می‌داند. گاهی هر دو لازم می‌شوند.

اسکن قلب یا اکو؟

اکو با امواج صوتی کار می‌کند و ساختار قلب، دریچه‌ها و قدرت پمپاژ را در استراحت نشان می‌دهد؛ ایمن و در دسترس است. اسکن قلب خون‌رسانی عضله را در استرس بررسی می‌کند و برای تشخیص ایسکمی ناشی از بیماری عروق کرونر ارزشمندتر است. اکو در افراد با اضافه‌وزن یا بیماری ریوی ممکن است کیفیت کمتری داشته باشد.

اسکن قلب یا سی‌تی اسکن قلب (کلسیم اسکور)؟

سی‌تی اسکن قلب بدون ماده‌ی حاجب (کلسیم اسکور) فقط مقدار کلسیم دیواره‌ی رگ‌ها را اندازه می‌گیرد و برای برآورد خطر کاربرد دارد؛ اسکن هسته‌ای قلب خون‌رسانی را می‌سنجد. در SPECT/CT گاهی کلسیم اسکور از همان سی‌تی تصحیح تضعیف نیز به دست می‌آید.

قیمت اسکن قلب (هزینه‌ی اسکن هسته‌ای قلب در ۱۴۰۵)

هزینه‌ی اسکن هسته‌ای قلب بسته به نوع مرکز (دولتی یا خصوصی)، نوع دستگاه، روش اسکن، پوشش بیمه و شهر متفاوت است. مراکز خصوصی به دلیل هزینه‌ی تجهیزات، پزشک متخصص و نوبت‌دهی سریع‌تر معمولاً تعرفه‌ی آزاد بالاتری نسبت به مراکز دولتی دارند، در حالی که مراکز دولتی با تعرفه‌ی مصوب وزارت بهداشت کار می‌کنند.

این ارقام تقریبی هستند و ممکن است تغییر کنند. قبل از مراجعه، قیمت دقیق را از خود مرکز بپرسید.

مهم‌ترین عوامل مؤثر بر قیمت اسکن قلب عبارت‌اند از:

•      نوع اسکن: SPECT، SPECT/CT یا PET؛ هر چه روش پیشرفته‌تر باشد معمولاً گران‌تر است.

•      دولتی یا خصوصی بودن مرکز: تعرفه‌ی مراکز دولتی پایین‌تر است، ولی مراکز خصوصی معمولاً نوبت سریع‌تر و تجهیزات جدیدتر دارند.

•      بیمه: بیمه‌ی پایه هزینه را به‌طور قابل‌توجهی کم می‌کند و بیمه‌ی تکمیلی سهم بیمار را باز هم کمتر می‌کند.

•      شهر محل انجام: هزینه در تهران معمولاً بیشتر از شهرهای دیگر است.

•      نوع رادیودارو: نوع و دوز ردیاب (تکنسیوم، تالیوم یا ردیاب‌های PET) بر قیمت اثر می‌گذارد.

•      تعداد مراحل: اسکن دومرحله‌ای (استراحت و استرس) معمولاً گران‌تر از اسکن تک‌مرحله‌ای (مثلاً فقط استرس) است.

•      نوع تست استرس: تست دارویی هزینه‌ی دارو دارد و ممکن است قیمت نهایی را کمی تغییر دهد.

•      تجهیزات مرکز: دستگاه‌های جدیدتر (مثل CZT) معمولاً هزینه‌ی بیشتری دارند.

مراکز انجام اسکن هسته‌ای قلب

فهرست زیر فقط جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد. قبل از مراجعه از فعال بودن مرکز، نوع دستگاه (SPECT یا SPECT/CT)، زمان نوبت‌دهی و قیمت به‌روز استعلام بگیرید و بپرسید برگه‌ی آمادگی را از قبل ارسال می‌کنند یا نه.

مراکز اسکن قلب در تهران

مراکز اسکن قلب در کرج

مراکز اسکن قلب در اصفهان

۷ پرسش پرتکرار درباره‌ی اسکن هسته‌ای قلب

۱. آیا اسکن قلب درد دارد و خطرناک است؟

خود تصویربرداری بی‌درد است و فقط باید چند دقیقه بی‌حرکت دراز بکشید. تنها درد معمولاً مربوط به رگ‌گیری است. تست استرس ممکن است خستگی، تپش قلب یا گرگرفتگی و ناراحتی گذرای قفسه‌ی سینه ایجاد کند که معمولاً در چند دقیقه برطرف می‌شود. دوز رادیودارو کم است و عوارض جدی نادرند. پزشک وقتی اسکن را درخواست می‌کند که فایده‌ی آن از خطر ناچیز پرتو بیشتر باشد.

۲. اسکن قلب چقدر طول می‌کشد و باید ناشتا باشم؟

در پروتکل یک‌روزه معمولاً ۲ تا ۴ ساعت در مرکز هستید، در حالی که خود تصویربرداری فقط ۱۰ تا ۲۰ دقیقه در هر مرحله است. معمولاً چند ساعت قبل از تست (به‌طور رایج ۳ تا ۴ ساعت) نباید غذا بخورید و آب معمولاً مجاز است. بیماران دیابتی باید دستور ویژه‌ی مرکز را بگیرند.

۳. قبل از اسکن قلب چه چیزهایی را نباید مصرف کنم؟

کافئین (قهوه، چای، کولا، نوشیدنی انرژی‌زا، شکلات و برخی مسکن‌ها) را حداقل ۱۲ ساعت و در بسیاری از مراکز ۲۴ ساعت قبل قطع کنید. برخی داروها مثل بتابلاکرها، مسدودکننده‌های کانال کلسیم، نیترات‌ها و تئوفیلین هم ممکن است باید با نظر پزشک برای مدتی قطع شوند. هیچ داروی قلبی را خودسرانه قطع نکنید و برگه‌ی آمادگی مرکز را ملاک قرار دهید.

۴. بعد از اسکن قلب چقدر باید از کودکان و زنان باردار دور بمانم؟

ردیاب تکنسیومی نیمه‌عمر کوتاهی (حدود ۶ ساعت) دارد. معمولاً توصیه می‌شود تا چند ساعت (طبق دستور مرکز، گاهی تا ۲۴ ساعت) از تماس نزدیک و طولانی با نوزادان، کودکان خردسال و زنان باردار پرهیز کنید، بیشتر آب بنوشید و دست‌هایتان را بشویید. نیاز به جداسازی کامل نیست.

۵. جواب اسکن قلب چه زمانی آماده می‌شود؟

زمان آماده‌شدن گزارش بسته به مرکز متفاوت است؛ در بسیاری از مراکز از همان روز تا چند روز کاری. گزارش را باید پزشک متخصص پزشکی هسته‌ای تهیه کند و پس از آن پزشک معالج شما آن را در کنار علائم و سایر آزمایش‌ها تفسیر می‌کند.

۶. اگر اسکن قلب نرمال باشد، یعنی دیگر نیازی به آنژیوگرافی ندارم؟

اسکن نرمال معمولاً به معنای احتمال پایین تنگی شدید مؤثر کرونر و خطر کم حوادث قلبی در آینده‌ی نزدیک است، اما اعتبار آن زمان ثابتی ندارد. اگر علائم جدید یا بدتر شدند، یا زمینه‌هایی مثل دیابت و بیماری قلبی شناخته‌شده دارید، ممکن است زودتر نیاز به بررسی مجدد باشد. تصمیم درباره‌ی آنژیوگرافی با پزشک معالج است.

۷. اسکن قلب بهتر است یا سی‌تی آنژیو؟

هر دو برای سؤال‌های متفاوتی به‌کار می‌روند. سی‌تی آنژیو آناتومی رگ‌ها و تنگی یا پلاک را نشان می‌دهد و اسکن هسته‌ای قلب نشان می‌دهد این تنگی‌ها خون‌رسانی عضله را در استرس کم می‌کنند یا نه. بر اساس راهنمای ۲۰۲۴ ESC، انتخاب اولین تست به احتمال پیش از آزمون بیماری بستگی دارد و گاهی هر دو لازم می‌شوند. پزشک بر اساس وضعیت شما تصمیم می‌گیرد.

جمع‌بندی

اسکن هسته‌ای قلب (SPECT یا SPECT/CT) یک آزمایش غیرتهاجمی و رایج برای بررسی خون‌رسانی عضله‌ی قلب است که با مقایسه‌ی تصاویر استرس و استراحت، ایسکمی و اسکار را نشان می‌دهد و در Gated SPECT، EF و حرکت دیواره‌ها را هم اندازه می‌گیرد. دقت اسکن به آمادگی درست شما بستگی دارد: پرهیز از کافئین، ناشتایی مناسب، هماهنگی داروها با پزشک و اطلاع‌دادن شرایط ویژه مثل بارداری، شیردهی، آسم یا پیس‌میکر.

•      اسکن قلب تصویر مستقیم رگ‌ها نیست؛ نقشه‌ی خون‌رسانی عضله است.

•      زمان حضور در مرکز معمولاً ۲ تا ۴ ساعت است، اما تصویربرداری واقعی کوتاه است.

•      میزان پرتو در پروتکل‌های رایج تکنسیوم حدود ۶ تا ۱۲ میلی‌سیورت است و با روش‌های نوین کمتر هم می‌شود.

•      جواب اسکن را همیشه پزشک در کنار علائم، نوار قلب و اکو تفسیر می‌کند.

•      در افراد با وزن بالا، SPECT/CT یا PET در صورت دسترسی می‌تواند دقت بهتری داشته باشد.

اگر پزشک شما اسکن قلب را توصیه کرده است، بهترین کار این است که زودتر مرکز مناسب را انتخاب کنید و برگه‌ی آمادگی را از قبل بگیرید. بعد از انجام اسکن هم می‌توانید جواب خود را برای توضیح ساده بررسی کنید و پرسش‌های خود را آماده‌ی پزشک کنید.